TEKNOLOJİNİN SANAT BOYUTU SANATIN DİJİTAL ÜRETİMİ
Fatih Mehmet Alhan
“Bireyin tekniğe, teknolojiye yönelik değerleri (olumlu-olumsuz); insana yön veren tutumlar, ilkeler, seçimlerdir. Bu değerler geleneksel kültür ortamı tarafından denetlenen, belirlenen biçimler içeriyorsa; anlayışlar, kaçınılmaz olarak 'olumsuz'dur. Sanatçının-tasarımcının bu konuda bir 'devrim' yapması zorunludur (Atalayer; 1996)” ..
GİRİŞ
Tarihsel süreçte kavramsal olarak “sanat” döneminin içinde bulunduğu sosyal, siyasal, kültürel ve bilimsel gelişmelere bağlı olarak farklı tanımlamalarla ele alınmıştır. “Sanat” tanımı ve “sanat olma” durumu ise tarih boyunca toplumsal mekânda entelektüel bir tartışma zemini oluşturmuştur. Tarihte yaşanan siyasal gelişmeler ve toplumsal olaylar insanlığın gelişim çizgisine yön verirken, siyasal ve toplumsal olaylar sonucunda ortaya çıkan kültür kodları ise “kamusal” mekânı şekillendirmiştir. “Sanat” ise döneminin içinde bulunduğu kültürel kodlar altında yeni açılımlarla tarihsel gelişimine devam etmiştir. Bilimsel keşifler sonucunda ortaya çıkan bilgi sanatı da etkilediği gibi bilginin üretiminden ortaya çıkan yeni buluşlar ve icatlar sanata şekil vermiştir. Mekânın keşfi ile başlayan endüstrileşme ile “modern toplum”un temeli oluşmuş, toplum içgüdü-dürtü ekseninde yeniden şekillenmiştir. Endüstrileşmeyle birlikte teknik bilgi üretimi hız kazanırken üretimdeki ürün çeşitliliği hızla artmıştır. Öte yandan işgücü temelinde belirginleşen sınıfsal ayrımlar üzerinde artan baskılar ve emeğin paylaşımındaki dengesizlik Marksist felsefenin doğuşunu beraberinde getirmiştir. Bu süreçte sanat düşüncesi hem “modern” toplumun geleceği üzerine şekillenirken hem de Marksist düşünce üzerinden yeni açılımlar kazanmıştır. Endüstrileşme aynı zamanda Sanat-Zanaat kavramlarını tartışmalı zeminine taşımıştır.
Elektriğin keşfi ve üretimde “iş gücü”ne eklenmesi ile icat edilen seri üretim bandı üretime hız kazandırmıştır. Endüstrileşmenin hız kazandığı bu dönemde üretimde yeni yöntemler ve teknikler ortaya çıkmıştır. Sanat-Zanaat arasındaki ayrımın giderek keskinleştiği bu dönemde sanat tanımı “ürün-üretim” temelinde biçimlenirken sanatın geleceğini etkileyecek ve geleceğini alt sanat dallarının oluşmasına imkân sağlayacak “tasarım” olgusunun tohumları atılmıştır. Bu dönemde sanat, ağırlıklı olarak Modernizm düşüncesi üzerinden şekil almasına karşın, Marksist-Sosyalist düşünceyle birlikte “eleştirel düşünce”nin de etkisi altında kalmıştır.
Bilgisayarın icadıyla birlikte bilginin üretimi sayısallaşma sürecine girmiştir. İkinci dünya savaşı sürecinde bir çeşit “silah” olarak ordu içi iletişim için geliştirilen çevrimiçi ağ, savaşın sona ermesiyle beraber toplumsal kullanıma açılmıştır. Bilgisayarın toplumsal yayılımı, çevrimiçi ağın toplumsal kullanımı ile birleşince “iletişim” ve “bilgi” temelinde gelişecek yeni sayısal endüstrilerin zemini hazırlanmıştır. Bilgi ve iletişim ekseninde oluşan sayısal tabanlı endüstriler, emeğin ve iş gücünün tanımını değiştirerek toplumsal yapıda yeni sınıfsal ayrımlar ve kavramlar ortaya çıkarmıştır. Üretimin “bilgi” ve “iletişim” temelinde yeniden şekil alması toplumsal yapının örgütlenmesini imkân sağlayacak yeni “kültür” kodları da ortaya çıkarmıştır.
Üretimin makineleşmesinden, sayısallaşmasına kadar olan süreçte toplumsal yapı (ürün-üretim-tüketim ekseninde şekillenmiştir. Makineleşen endüstri sanat-zanaat kavramlarını eleştirel düşünce taşıyan “sanat” düşüncesini ve “üretim biçimlerini” mesleki uzmanlaşmaya bırakmıştır (Kaptan, 2003). Bilgi üretiminin teknolojiye bağlı üretimi ise, toplumsal dinamikleri işgal ederek yeni bir bilgi üretimine olanak tanımış sanat alanını da disiplinler arası boyuta taşımıştır (Akbulut, 2018). Sanat-Teknoloji arasında oluşan bilgi üretimi ise yeni “yapma”, “üretme” yöntemleri getirerek imge olarak “sanat olgusuna” kavramsal açılımlar kazandırmıştır.
Lefebvre kapitalizmin mekânın tanımı bir üretim süreci olarak tanımlamaktadır. Bu üretim tarzındaki ağırlık kimi zaman beklenti, gereklilik ve çağrı şeklinde “baskı bir şeyi” de algılamayı sağlar. Lefebvre’ye göre mekân kavramı zihinsel olanla kültürel olanı, toplumsal olanla tarihsel olanı birbirine bağlayarak karmaşık bir süreç oluşturmaktadır. “Kültürel olgusu mekânın üretiminde tüketimi işlevlendirirken ve yapılandıran bir olgudur” (Lefebvre, 2014). Sanat ve sanatın gelişimi döneminin içinde bulunduğu sosyopolitik, sosyokültürel, sosyoekonomik zemininden bağımsız düşünülemeyeceği gibi “toplumsal kodların” üretim ve “kültürel zemin” oluşturan toplumsal üretim ilişkileri ile de ilişkilidir. Ancak, sanat düşüncesinin ve “sanat yapıtı” olgusunun döneminin içinde bulunduğu “üretilmiş olan” baskın kültür kodlarının etkisinde kaldığı da gözden önünde bulundurulmalıdır. Yeni fiziksel araçlar, yeni teknolojiler sanatçılara düşüncelerini ifade etme biçimi olarak farklı imkânlar sunarken, siyasal gelişmelerin yarattığı toplumsal olaylar ve bölünmeler de farklı düşünsel zeminler hazırlamıştır. Bu nedenle sanat toplumdan, bilimden, siyasetten ve döneminin oluşturduğu baskın kültürden bağımsız düşünülmemelidir. Neyin sanat, neyin sanat eseri olduğu olgusu da tarih boyunca “baskın kültür”ün çizdiği kalıplarda sınırlandırılmaya çalışılmıştır. Ancak sanat tarihi göstermiştir ki özgün olan, “yeni” araçlar ve araçların yarattığı düşünsel zeminler ortaya konulan, “aykırı” sanat yapıtları tarih boyunca sanatın öncüsü olmuş ve sanat tarihine yön vermiştir.
1. TEKNOLOJİNİN SANAT BOYUTU, SANATIN DİJİTAL ÜRETİMİ
Endüstrileşme ile makineleşen emek gücü ve toplumsal mekânı oluşturan kültür olgusu, kapitalizmin üretim-tüketim ilişkisinde şekillenmiştir. Küresel çapta yaşanan savaşlar teknolojinin gelişimine hız kazandırırken Marksist düşünce felsefenin gelişmesiyle ortaya çıkan yeni toplum düşüncesi çift kutuplu bir dünya yaratmıştır. Bir yandan endüstrileşme ile şekil alan Kapitalizm kendi toplumunu-mekânsal pratiklerini ve üretim-tüketim ilişkilerini kodlarken Marksist-Sosyalist toplum düşüncesi kendi mekânsal-toplumsal pratiklerini ve üretim tüketim ilişkilerini inşa etmeye başlamıştır. Sosyalist bloğun dağılmasına kadar olan süreçte yaşanan soğuk savaşta bilim ve bilimsel bilginin üretimi, Sosyalizm-Kapitalizm arasında bir yarışa dönüşmüştür. Bilimsel bilginin endüstriyel üretimde kullanılması sonucunda teknolojinin endüstriyel üretim süreci başlamıştır. Teknolojinin endüstriyel üretimi ise gündemda toplumunun mekânsal pratiklerini şekillendiren “kültür” araçlarına dönüşmüştür.
Özellikle 1970'den günümüze kadar olan süreçte teknoloji ve teknolojinin yayılımı toplumsal mekânda belirleyici bir unsur haline dönüşmüştür. Toplumun teknolojiye uyum sağlamasıyla oluşan “yenilik yayılımının” etkisi ise toplumsal yapılara dönüşmektedir (King, 2016). Yeni teknolojilerin icadı ve teknolojilerin toplumsal yayılımının sonucunda oluşacak kültürel yayılımın yerini nasıl bir kültürün alacağı, bir ifade biçimi olarak sanat ve sanat üretim yöntemlerinin nasıl bir gelecek perspektifi oluşturacağını sanatın ve endüstrinin tarihsel gelişim çizgisine bakarak da çıkarımlar yapmak mümkündür. Sanatın teknoloji boyutunu ve üretimin tarihsel gelişim çizgisini tanımlamaya yönelik endüstri ve sanat tarihinin kesişimi görselleştirilmiştir (Şekil 1).
Matbaanın icadı ve modern matbaanın gelişmesiyle birlikte bilginin ve düşüncenin baskı ve kopyalama ile kitlesel aktarım süreci başlamıştır. Matbaanın tarihsel gelişimi bilginin üretiminde gazete, dergi gibi yeni kitle iletişim araçları ortaya çıkarmıştır. Sanat akımlarının gelişmesinde etkin rol olan sanat basını gibi kitle iletişim araçları toplum arasında köprü kurmuştur. 17. yüzyıldan itibaren sanatçı kendini ifade etmek için kitle iletişim araçlarını, sanat basını ise sanatçıya ihtiyaç duymuştur. 19. yüzyılda yaşanan Dünya Savaşları sanatçıların kitle iletişim araçlarının propaganda gücünü keşfetmesine ve aynı düşüncede olan sanatçıların tek çatı altında toplanarak özgün dergiler çıkarmasına sebep olmuştur (Kayhan, 2021). Özellikle 19. yüzyılda toplumsal hayat üzerine yazılan manifestolar sanat-gündelik hayat arasındaki etkileşim süreci başlamıştır (Gök ve Seçkin, 2020). Matbaanın gelişmesi ve bilgi yayılımındaki hızın artmasıyla beraber Sanat-Toplum-Siyaset etkileşiminde yeni düşünsel zeminler oluşturmuştur. Bu dönemlerde “sanat”, “mekân” ve “kamusallık” felsefesi yeniden tartışılmıştır.
Endüstri 1.0'dan başlayarak Endüstri 4.0'a kadar olan süreçte ortaya çıkan sanat akımları, siyasal olaylar ve yeni teknolojilerin oluşturduğu toplumsal kültürün analizini de yapmak mümkün hale gelmektedir. Endüstri 1.0 su ve buhar gücü ve mekanik dokuma tezgâhı ile başlayan makineleşme; Endüstrinin geleceği, Endüstri 2.0'ın otomasyon ve üretim bandı için teknik altyapıyı oluşturmaktadır. Endüstri 1.0 ve Endüstri 2.0 dönemleri “sanat olgusu” üzerinden incelendiğinde Sanat üretimi, üretim teknikleri ve ürün olarak sanatın daha çok zanaat biçiminde, makineleşme ve seri üretime bağlı bir şekilde geliştiği görülmektedir. Öte yandan Endüstri 2.0'ın ortalarında yaşanan dünya savaşı, yeni üretim yöntemlerinin araştırılmasını ve geliştirilmesini zorunlu kılmıştır. Endüstrideki seri üretim modeli, üretimde, ürün geliştirme ve üretim tekniği geliştirme araçları başlatmıştır. Endüstride üretime “Tasarım” kavramı yerleşmiştir. Zanaat ise yerini “tasarlama biçimleri”ne bırakmıştır. Endüstrileşen toplum ve seri üretim sanata yeni eğitim araçlarını ve açılımlar yapılmasını zorunlu kılmıştır. Endüstri-Sanat ilişkisinin ortaya çıkardığı bu arayış “Sanat ve Tasarım Eğitimi”nin temelinin atılmasına öncülük eden Bauhaus okulunun doğuşuna ve Bauhaus ekolünün yaygınlaşmasını sağlamıştır. Modern sanatın ve Modernizm rüzgârlarının hızla estiği döneme, dünyada yaşanan toplumsal-siyasal gelişmeler damga vurmuştur. Yaşanan dünya savaşı sonunda ortaya çıkan ekonomik buhran, toplumsal bunalımlar ve sınıfsal mücadeleler toplumsal-siyasal yapıları etkilemiştir. Savaş sonrası oluşan yeni kültür ve düşünsel zeminde Post-modern olgusu ortaya çıkmıştır. Savaşla birlikte gelişen yeni teknolojiler ise yeni düşünsel ifade araçlarının zeminini hazırlamıştır.
Endüstrileşmenin yarattığı kentsel dönüşüm ve toplumsal olarak üretilen kent kültürünün sanatçı üzerindeki etkisi ve üstlendiği roller değişkendir. Yaratıcı işgücü olarak sanatçının üretimi, tüketimi, kentsel dönüşümün kültür kodlarını oluşturur (Gökçen, 2018). Modern estetiğin öncülerinden biri sayılan, avangart başkaldırının geleceğinin tohumunu eken Baudelaire, şiirlerinde 19. yüzyılda endüstrileşme ile birlikte yeniden inşa edilen Paris kentini; endüstrileşmenin kente yansımalarını ve oluşan yeni “modern” endüstri toplumunun gündelik yaşantısını ele almıştır. Ortaya koyduğu şiirler ve “flaneur” imgesi, sanatçının endüstri-toplum etkileşiminde oluşan yeni kültürel izleyen-izlenen, tüketen-tüketilen ve üreten-üretilen olarak nesnelleştirdiği bir eser olması bakımından önemlidir. Benjamin ise Pasajlar çalışmasında modernizmin dayattığı tüketim kültürünü “flaneur” kurgusu üzerinden eleştirel okumasını yapmıştır. Benjamin'e göre Baudelaire'in flaneur imgesini “yabancılaşmış sanatın başkalarını kente çevirmesi olarak” görür, şiirlerinin ise “modern kent hayatının yarattığı fantasmalar üzerinden yarattığı ‘fantasmagori’ olduğunu, aktarım ise; ‘kapkara yaşama ışık katma çabası olarak’ tanımlar. Benjamin'in pasajlar yapıtı, sanatı, sanatçıyı ve tüketim kültürünün yarattığı toplumsal yapıyı, izleyen-izlenen, tüketen-tüketilen ve üreten-üretilen ilişkisinde ele alarak yaptığı Marksist eleştiridir. Kent gezgini anlamına gelen ‘flaneur’ imgesi kenti ve toplumu izleyen-izlenen üreten-üretilen ilişkisinde anlamaya ve sorgulama imkânı sağlamış, sinema, video ve fotoğraf sanatlarında sıklıkla araç olarak kullanılması bakımından önemlidir.
Fotoğraf ve kameranın icadıyla birlikte görüntüleme ve kayıt alma biçimi yeni medya ve kitle iletişim araçları yaratmıştır. Özellikle kamera sistemlerinde yaşanan gelişmelerle birlikte sinema sanatın hızla gelişmiştir. Sinemadaki entelektüel tartışmalar ise kurgu sanatının doğmasına neden olmuş ve sinemada yeni teknikler denenmiştir. Televizyonun toplumsal yaşamda yaygınlaşması sonucunda haber alma ve bilgiye erişimin biçiminin hızla değiştiği gibi sinema sanata da yeni olasılıklarla karşılaşmıştır. Televizyonun yanında Endüstri 3.0'la birlikte toplumun cep telefonları, elektrikli bilgisayarlar, video kameralar, akıllı telefonlar ve web ağlarıyla tanışmıştır. Tüm bu yenilikler ve gelişmeler iletişim olgusunu köklü olarak değişime uğratmıştır. İletişim çağı olarak da adlandırılan bu dönem birey-toplum arasında hızlı iletişim kurmayı mümkün kılmıştır. Bireyler ve toplumlar arasında gelişen hızlı iletişim yöntemleri ve araçları ile bilgiye erişim kolaylaşmıştır. Yeni iletişim araçları bireylere geniş düşünsel perspektif oluştururken yeni araçlar da bireylere yeni ifade etme yöntemleri geliştirmesine olanak sağlamıştır.
Endüstri 3.0 ile elektrikli bilgisayarların donanımları ve donanımların hızla gelişme göstermiştir. Bu dönemde bilgisayar programcılığı ve yazılım sektöründe atılım gerçekleşmiştir. Üretime ve yaratıcılığa yönelik çok sayıda yazılım geliştirildiği ve kullanıma sunulmuştur. Endüstri 2.0 ile başlayan seri üretim yaklaşımı ve üretim teknikleri sayısal otomasyon sistemleriyle entegre olmuştur. Toplumsal enformasyonun, enformasyon üretiminin, iletişimin araçlarının ve yöntemlerinin hızla teknolojilerle sayısallaşması “insan-makine” etkileşimini ortaya çıkarmıştır.
Dijital fotoğraf makinesi, kamera gibi yeni icatların geliştirilmesi aynı zamanda sanatçıya yeni ifade etme yöntemleri ve ifade alanları sağlamıştır. Bir teknik olarak fotoğrafın bulunması ve sanatçının fotoğrafı ifade etme aracı olarak kullanılmasıyla beraber fotoğrafın sanat olup olmadığı üzerine görüş farklılıkları ortaya çıkmıştır. 21. yüzyılda gelen yeni birçok görüntüleme ve kayıt teknolojisi ve araçları, sanatçılara kendinden önceki film, video, fotoğrafla da sanatsal üretime kattığı yeni ifadeleri yaratmıştır (Sayılgan, 2019). Yeni üretim teknikleri ve ifade biçimleri yedinci sanat olarak tanımlanan çağdaş sinematografi kuramının ve videografi sanatının gelişmesine öncülük etmiştir. Örneğin, sadece duvarlarında yer alan geleneksel tekniklerle yapılan sanat formu, fotoğraf sanatının gelişmesi ile farklı bir boyuta taşınmış, sinematografi kuramı ile sinema sanatına, internetle birlikte yayılan yeni medya araçlarıyla gündelik hayatın bireylerini, olaylarını, nesnelerini ise hem üreten/üretilen hem de tüketen/tüketilen imgelerle dönüşmüştür (Avcı, 2020). Dijital sanatın ve yeni medya sanatının temelini oluşturan fotoğraf, video, internet gibi teknolojiler sanat ve toplumun izlenen/tüketilen imge olgusuna taşırken, sanatçıyı da toplumda izleyen/üreten beden olarak bireyselleştirmiştir. Sanatça bu anlamda keşfeden izleyen üreten bedene dönüşmüştür. Dijitalleşmenin ortaya çıkardığı kodlar ile toplumsal olarak üretilen “dijital kültür” de ise bireyler sayısal ortamda özne konumundan nesne konumuna evrilmiştir (Koç, 2022).
Görüntüleme teknolojileri ise sanatçı düşüncesini, yaratıcılığını ve hayal gücünü görüntü, ses ve imgelerle birleştirerek kurgu sanatının aşamalarını ve sinematografi kuramının temeli oluşturmuştur. Situasyonist sanatçılardan Guy Debord La Société du Spectacle (1973), filminde modern kapitalizmin eleştirilerini, Ürün-Toplum etkileşimi üzerinden eleştirmiştir. Modern üretim koşullarının egemen olduğu toplumlarda yaşamın sunumunun gösteriler yığını olarak temsil edildiğini düşünür. Gerçeğin parçalanmış görünümlerinin izlendiği deneyimle bütün içinde yeniden gruplandığını belirtmiştir. Debord'a göre gösteri, metanın özerk bir hareketi yaşamın ise somut bir dönüşümüdür. Gösteriyi eş zamanlı olarak hem toplumun bir parçası hem de birleştirici ayrıcalık olarak tanımlar. Debord'un “Gösteri Toplumu” filmi, kapitalizmin toplumsal yapısını, kültürü, Üretim-Tüketim ilişkilerini ve temsillerini fragmanlar halinde aktardığı eleştirel okumasıdır. Film aynı zamanda sanatçının sinematografiyi bir ifade yöntemi ve propaganda aracı olarak kullanmaya başladığı ilk örneklerden biri olması bakımından önemlidir.
Endüstri 3.0 ile iletişim tasarımı alanına hız kazandıran sanatsal yaratıcılığın ve yaratım süreçlerinin sınırlarını zorlayan, bir diğer teknoloji yenilik ise akıllı cep telefonları olmuştur. 1999 yılında hayatımıza giren “akıllı cep telefonları” ve tablet teknolojisi, teknoloji tarihinde en hızlı gelişim eğrisini gösteren ve toplumsal yayılımını en hızlı tamamlayan teknolojiler olmuştur. Bir iletişim teknolojisi olarak piyasaya çıkan cep telefonları, çevrimiçi ağların yaygınlaşması, internet bantlarının gelişmesi sonucunda “akıllı” cihazlara evrilmiştir. İlk başlarda cep telefonu firmalarının geliştirdiği kapalı yazılım sistemleri cep telefonuna sınırlı sayıda ek uygulamalar yüklemeye imkân sağlarken Android, iOS gibi tablet ve bilgisayar tabanlı geliştirilen açık sistemlerin akıllı cep telefonlarında kullanılmasıyla başlanmasıyla cep telefonlarında kullanılan uygulama çeşitliliğini zenginleştirmiştir. Öte yandan servis sağlayıcılarına ve uygulama geliştiricilerine yeni bir pazar yaratmıştır. Oyundan, video düzenlemeye, çizim araçlarından, not araçlarına kadar çok sayıda yaratıcılık araçlarının kullanıma sunulması, cep telefonu teknolojisinin hızlı gelişmesi cep telefonlarının bilgisayarlarla yarışır konuma getirmiştir. Cep telefonlarında yer alan çok sayıda sensör, ışık ölçümünden, desibel ölçümüne, eğim ölçümünden, mesafe ölçümüne kadar pek çok ölçüm işlemini yapabilmektedir. Geliştirilen lidar kameralarla cep telefonları aynı zamanda geleceğin üç boyutlu yazıcıları için birer tarayıcı olma özelliğine sahiptir. Akıllı cep telefonlarının sunduğu imkânlar, cep telefonlarını birer ofise dönüştürmektedir. Teknolojinin Sanat boyutu olarak akıllı cep telefonu teknolojisi hem donanımlarıyla hem de uygulama içerikleriyle Sanatsal yaratım sürecinin önemli araçlarından biri olma konumuna ulaşmıştır.
Endüstri 2.0 sürecinde denk gelen, Endüstri 3.0'ın gelişim temelini ve Endüstri 4.0'ın gelecek perspektifini oluşturan bir diğer teknoloji yenilik ise internettir. İkinci dünya savaşında askeri iletişim aracı olarak geliştirilen çevrimiçi ağ, savaş sonrasında geliştirilecek global iletişim ve haberleşme ağı haline dönüşmüştür. İnternetin kendi içinde gelişim evrelerine sahip olmasına karşın teknolojinin ilk ortaya çıkışından günümüze kadar sağladığı en temel toplumsal etkisi bilgiye erişimin kolaylaşması durumudur. Çevrimiçi ağ toplumsal iletişim biçimini değiştirmiş, bireyler ve toplum arasında haber ve bilgi akışını hızlandırmıştır. Web ağının yarattığı globalleşme toplumları birbirinden, ekonomiye, sanattan eğitime, siyasetten, ticarete, üretimden, tüketime kadar her alanda etkilemiş, toplumsal olguları, yaşam tarzlarını kökten sarsarak toplumsal kültürün değişmesine neden olmuştur. Tüketim temelinde oluşan yeni 'popüler' kültürde toplumun tüketime katılması önem kazanmıştır (Akar, 2011). Bu bakımdan bireyler kültürün popüler kodlarını hem üreten hem tüketen nesnelerine dönüşmüştür. İnstagram, facebook, youtube, vimeo, tiktok gibi sosyal platformlar ve platformların kullanıcılara sunduğu içerik geliştirme imkanları hem yaratıcı araçlar haline gelmiş hem de televizyonun tarihiyle gelişen medya olgusunu yıkmıştır. İnternet tabanlı hizmet veren sosyal platformlar medya ve iletişim tarihine "sosyal" terminolojisini kazandırmıştır. Sosyal medya platformları, kullanıcılarına platform üzerinde fotoğraf düzenlemeden video düzenlemeye kadar imkan sağlamakta, hatta sinema sanatının temelini oluşturan "kurgu sanatını" platforma özgün geliştirdikleri 'kurgu' ara yüzleri ile taşımaktadırlar. Sosyal medya platformları ve sağladıkları olanaklar bireylerin duygu ifade biçimlerini dışa dönük yaratıcı yöntemler geliştirmekte, bireyleri sanatsal bir yaratım sürecine yörılendirmekte ve kullanıcılarını dönemin Einsenstein' larına dönüştürmektedir. İnternetin gündelik yaşamda yaygın kullanımı ve ticari faaliyetlerin artmasıyla beraber oluşan pazar yeni bir ekonomi modeli de yaratmıştır. Hizmet sağlayıcılarının reklamlar aracılığıyla kazandıkları gelirleri kullanıcılarıyla paylaşmaya karar vermesi İnternet ortamında yeni bir 'paylaşım ekonomisi' oluşturmuştur. Birçok sosyal medya platformu kullanıcıların içerik üreterek para kazanmalarına imkan sağlayacak düzenlemeler getirmiştir. Oluşan paylaşım ekonomisi ile birlikte bireysel kullanıcılar, sanatçılar, kurum ve kuruluşlar youtube, instagram, facebook gibi sosyal araçları üzerinden sanattan, eğitime, belgeselden, kısa filme kadar geniş bir alanda içerik üretmeye ve para kazanmaya başlamıştır. İçerik üretmeye başlayan kullanıcılar kısa süre içinde kendi ünlülerini yaratmıştır. Tüketim-Nesne ilişkisinde insan homo economicus varlıktan homo consumens durumuna gelmiştir (Hatipler, 2017). Bu bağlamda İnternet teknolojileri bireyleri büründükleri roller ve ürettikleri içeriklerle, 'İzleyen-İzlenen', 'Üreten-Üretilen', 'Tüketen-Tüketilen' ilişkisinde tüketilen medya ögelere dönüştürmüştür.
İnternet teknolojilerinin gelişmesi ve gündelik yaşamın ayrılmaz bir parçası hâline gelmesi, toplumsal kültürün üretim ve tüketim biçimlerini köklü bir dönüşüme uğratmıştır. Özellikle tüketim ilişkileri üzerinden şekillenen popüler kültürde bireyler, yalnızca kültürel ürünleri tüketen kişiler olmaktan çıkarak bu ürünlerin üretimine ve dolaşımına doğrudan katılan aktörlere dönüşmüştür (Akar, 2011). Böylece birey, kültürel üretimin hem öznesi hem de nesnesi konumuna yerleşmiştir.
Instagram, Facebook, YouTube, Vimeo ve TikTok gibi sosyal medya platformları, iletişim teknolojilerinin gelişiminde önemli bir dönüm noktası oluşturmuştur. Bu platformlar, geleneksel medya araçlarının tek yönlü iletişim anlayışını dönüştürerek kullanıcıların doğrudan içerik üretebildiği, paylaşabildiği ve tüketebildiği yeni bir iletişim ortamı yaratmıştır. Fotoğraf düzenleme, video montajı, ses işleme ve görsel efekt üretimi gibi daha önce uzmanlık gerektiren pek çok yaratıcı işlem, sosyal medya platformlarının sunduğu araçlarla geniş kullanıcı kitlelerinin erişimine açılmıştır.
Özellikle sinema sanatının temel bileşenlerinden biri olan kurgu, sosyal medya uygulamalarının geliştirdiği kullanıcı dostu arayüzlerle gündelik yaşamın bir parçasına dönüşmüştür. Böylece bireyler, kendi yaşamlarını görüntüleyen, kurgulayan ve başkalarına sunan yaratıcı üreticiler hâline gelmiştir. Sinema tarihinde kurgu tekniklerinin gelişimine katkıda bulunan Eisenstein gibi öncü sanatçıların kullandığı anlatım yöntemleri, günümüzde dijital araçların sağladığı olanaklarla farklı biçimlerde yeniden üretilmektedir.
İnternetin yaygınlaşması yalnızca iletişim ve sanatsal üretim yöntemlerini değil, ekonomik ilişkileri de değiştirmiştir. Dijital platformların reklam gelirlerini içerik üreticileriyle paylaşmaya başlaması, internet ortamında yeni bir ekonomik modelin gelişmesine zemin hazırlamıştır. Bu model kapsamında bireyler, sanatçılar, eğitimciler ve çeşitli kuruluşlar ürettikleri içerikler üzerinden ekonomik gelir elde etmeye başlamıştır.
Dijital içerik üretiminin ekonomik bir faaliyete dönüşmesi, bireyin toplumsal konumunu da yeniden tanımlamıştır. Tüketim toplumunda insan, yalnızca ekonomik kararlar alan homo economicus kimliğiyle değil, tüketim ilişkileri üzerinden varlık kazanan homo consumens kavramıyla da açıklanmaya başlanmıştır (Hatipler, 2017). Bu bağlamda dijital platformlar, bireyi aynı anda izleyen ve izlenen, üreten ve üretilen, tüketen ve tüketilen bir medya unsuruna dönüştürmüştür.
İnsan ile makine arasındaki etkileşimin gelişmesi, sanat alanında dijital sanat, sayısal sanat ve yeni medya sanatı gibi yeni kavramsal açılımların ortaya çıkmasını sağlamıştır. Teknolojik gelişmeler, geleneksel plastik sanatların üretim yöntemlerini dönüştürürken grafik tasarım, animasyon ve sinema gibi disiplinlerde üç boyutlu modelleme, dijital görüntüleme ve bilgisayar destekli üretim tekniklerinin yaygınlaşmasına olanak tanımıştır.
Görüntüleme ve kayıt teknolojilerindeki gelişmeler, sinema sanatının ses, görüntü, aydınlatma ve kurgu bileşenlerini dijital üretim süreçleriyle bütünleştirmiştir. Bu dönüşüm, sinemadan bağımsız bir ifade alanı olarak video sanatının gelişmesine de katkı sağlamıştır.
Dijitalleşme, sanatın yalnızca üretim araçlarını değiştirmekle kalmamış, sanat yapıtının kavramsal sınırlarını da genişletmiştir. Dijital sanat, elektronik ve sayısal teknolojiler kullanılarak üretilen sanat yapıtlarını kapsadığı gibi geleneksel tekniklerle dijital yöntemlerin bir arada kullanıldığı hibrit üretimleri de içermektedir (Tire, 2018).
Sanat yapıtının üretiminde kullanılan teknolojilerin çeşitlenmesi, sanatın tanımının ve sanatçı ile izleyici arasındaki ilişkinin yeniden sorgulanmasına neden olmuştur (Şahin, 2015). Dijital görüntüleme ve üretim araçları, sanatçının imgelem gücünü farklı anlatım biçimleriyle birleştirerek sanat yapıtlarında çok katmanlı anlamların oluşturulmasına olanak sağlamıştır (Tuğal, 2018).
Dijital sanatın çok katmanlı anlatım olanakları, yalnızca teknolojik araçların gelişmişliğiyle değil, sanatçının bu araçları yaratıcı düşünce sürecine ne ölçüde dâhil edebildiğiyle ilişkilidir. Teknolojinin sanatçı tarafından içselleştirilmesi, dijital üretimin teknik bir işlem olmanın ötesine geçerek özgün bir sanatsal ifade biçimine dönüşmesini mümkün kılmaktadır (Elitsoy, 2008).
Dijital iletişim teknolojilerinin gelişmesiyle birlikte sanat ve tasarım alanlarında etkileşim kavramı belirleyici bir önem kazanmıştır. Birey, teknoloji ve toplum arasındaki ilişkide etkileşim, yalnızca bir etkiye karşılık verilen tepki olarak değil, insanın duyusal ve bilişsel süreçlerini harekete geçiren bir iletişim biçimi olarak değerlendirilmektedir (Akın, 2015).
Geleneksel olarak görme duyusu üzerinden algılanan iki boyutlu sanat yapıtları, dijital teknolojilerin sağladığı olanaklarla çok duyulu deneyimlere dönüşmeye başlamıştır. Görsel algıya dokunma, işitme ve koklama gibi duyusal deneyimlerin eklenmesi, izleyicinin sanat yapıtıyla kurduğu ilişkiyi derinleştirmiştir. Böylece sanat yapıtı, yalnızca karşısında durularak izlenen bir nesne olmaktan çıkarak bireyin doğrudan deneyimlediği etkileşimli bir ortama dönüşmüştür (Kırbaş, 2021).
Dijital üretim teknikleriyle geliştirilen gerçeklik algısı, sanatçılara yeni ifade yöntemleri sunarken veri temelli üretim ve yapay zekâ algoritmaları da sanatsal yaratımın sınırlarını genişletmiştir. Bu gelişmeler, sanatçının görünür olmayanı görünür kılmaya yönelik arayışını farklı teknolojik yöntemlerle gerçekleştirmesine olanak sağlamıştır (Toprak, 2020).
İletişim teknolojilerinin çeşitlenmesi ve toplumsal yaşamın merkezine yerleşmesi, sanat ve tasarım disiplinleri arasında iletişim tasarımı kavramının gelişmesini sağlamıştır. Grafik sanatları, medya teknolojileri ve görsel iletişim yöntemlerinin etkileşiminden doğan iletişim tasarımı, görsel, işitsel ve dokunsal anlatım biçimlerini bir araya getiren disiplinlerarası bir alan olarak şekillenmiştir (Akten, 2008). Bu yönüyle iletişim tasarımı, yeni medya sanatının ifade biçimlerinin ve üretim tekniklerinin gelişmesinde önemli bir rol üstlenmiştir.
Sanatın tarihsel gelişimi incelendiğinde, toplumsal kültürün oluşumunun bilimsel, siyasal ve ekonomik gelişmelerden bağımsız olmadığı görülmektedir. Bilimsel buluşlar yeni ifade araçları ortaya çıkarırken toplumsal ve siyasal dönüşümler sanatçının düşünsel dünyasını ve üretim biçimlerini etkilemiştir.
Modernizm, endüstriyel üretimle birlikte toplumsal yaşamın farklı alanlarını yeniden tanımlarken modern sanat da teknolojinin sunduğu yeni araçlarla gelişimini sürdürmüştür. Bununla birlikte modern toplumun üretim ilişkilerinde ortaya çıkan eşitsizlikler, sınıfsal çatışmalar ve kültürel kırılmalar, postmodern düşüncenin ve postmodern sanat anlayışının gelişmesine zemin hazırlamıştır.
Postmodern sanatın deneysel yaklaşımı, dijital teknolojilerle birlikte sanatçı, malzeme, araç ve izleyici arasında yeni etkileşim alanları oluşturmuştur (Güngör, 2019). Böylece sanatsal üretim, yalnızca nesnenin biçimlendirilmesine dayalı bir süreç olmaktan çıkarak izleyen ile izlenen, üreten ile üretilen ve tüketen ile tüketilen arasındaki ilişkilerin yeniden kurulduğu bir deneyime dönüşmüştür.
Dijital sanatın gelişiminde önemli bir diğer dönüşüm, blok zincir teknolojilerinin ortaya çıkmasıdır. Merkeziyetsiz dijital sistemler, sanat yapıtlarının ekonomik değer kazanmasına ve yeni pazarlarda dolaşıma girmesine olanak sağlamıştır. NFT teknolojisi aracılığıyla dijital eserlerin sahiplik kayıtlarının oluşturulabilmesi, sanatçıların yapıtlarını ve koleksiyonlarını dijital platformlarda satışa sunmalarını mümkün kılmıştır (Yurdabak, 2022).
Bu gelişmeler sonucunda dijital sanatın ekonomik ve teknolojik boyutuna kripto sanat kavramı eklenmiş, sanat yapıtının üretimi, sahipliği ve dolaşımı yeni bir tartışma alanına taşınmıştır (Cengiz ve Cengiz, 2022).
Dijital teknolojilerin gelişmesi, sanatsal yaratım sürecine yeni üretim yöntemleri kazandırırken yaratıcılığın kavramsal olarak yeniden değerlendirilmesini de gerekli kılmıştır.Yaratıcılık, yalnızca anlık bir düşüncenin ortaya çıkması değil, soyut düşüncenin bilişsel süreçlerden geçerek somut bir ifadeye dönüşmesidir (Tekin Bender, 2014). Yaratıcı üretim ise mevcut bilgi ve deneyimlerin yeniden ilişkilendirilmesiyle yeni anlamların, biçimlerin ve gerçekliklerin ortaya çıkarılması olarak değerlendirilebilir (Onur ve Zorlu, 2017).
Yaratıcılık, yalnızca anlık bir düşüncenin ortaya çıkması değil, soyut düşüncenin bilişsel süreçlerden geçerek somut bir ifadeye dönüşmesidir (Tekin Bender, 2014). Yaratıcı üretim ise mevcut bilgi ve deneyimlerin yeniden ilişkilendirilmesiyle yeni anlamların, biçimlerin ve gerçekliklerin ortaya çıkarılması olarak değerlendirilebilir (Onur ve Zorlu, 2017).
Dijital sanat, bilim, teknoloji ve sanat disiplinlerinin etkileşiminden doğan yaratıcı düşüncenin sayısal ortamda biçim kazanmasıdır. Bu süreçte hayal gücü, teknolojik araçların sağladığı olanaklarla birleşerek yeni görsel, işitsel ve duyusal deneyimler ortaya çıkarmaktadır (Atan, Uçan ve Bilsel, 2015).
Dijital ortamın izleyiciyi içine alan yapısı, sanat yapıtıyla kurulan ilişkiyi geleneksel izleme deneyiminin ötesine taşımaktadır. İzleyici, yalnızca sanat yapıtını algılayan bir birey değil, yapıtın oluşturduğu mekânsal ve duyusal gerçekliğin parçası hâline gelmektedir (Arslan, 2018).
Bu dönüşüm, sanatın zaman ve mekânla kurduğu ilişkiyi de değiştirmektedir. Dijital sanatın yarattığı sanal mekânlar ve etkileşimli ortamlar, fiziksel mekânın sınırlarını aşarak izleyicinin bilişsel süreçlerinde yeni deneyimler oluşturmaktadır. Sanat yapıtı ile izleyici arasındaki etkileşim, bireysel bir yaşantıya dönüşürken varlığın algılanması ve varoluşun anlamlandırılması da yeni bir sorgulama alanı hâline gelmektedir (Kuruüzümcü, 2010).
Teknolojinin gelişimi, sanatçının zaman ve mekânın sınırlarını aşan yaratıcı üretimler gerçekleştirmesine olanak sağlamaktadır. Bununla birlikte teknolojik olanakların artması, tek başına yaratıcı bir sanat yapıtının ortaya çıkmasını garanti etmemektedir.
Sanatsal üretimde kullanılan tekniklerin ve teknolojilerin doğru kavranması, yaratıcı düşüncenin başarıya ulaşmasında belirleyici bir unsurdur. Atalayer'in (1996) yaklaşımında da vurgulandığı üzere, yaratım sürecinin gereklilikleri yeterince anlaşılmadığında teknolojinin sunduğu olanaklar özgün bir sanatsal üretime dönüşememektedir.
2. ENDÜSTRİ 3.0 TEKNOLOJİLERİ ÜZERİNE ÇALIŞMALAR
Endüstri 3.0 sürecinin temelini oluşturan bilgisayar teknolojileri, sanat, tasarım, mimarlık, sinema, iletişim ve mühendislik gibi farklı disiplinlerde yeni üretim yöntemlerinin gelişmesini sağlamıştır. Endüstriyel üretimin dijitalleşmesi, mesleki uygulamaların da bilgisayar destekli sistemlere uyarlanmasını gerekli kılmıştır.
Bilgisayar programcılığının gelişmesiyle birlikte çizim, üç boyutlu modelleme, fotoğraf düzenleme, grafik tasarım ve video üretimi gibi alanlarda uzmanlaşmış yazılımlar geliştirilmiştir. Bu yazılımların giderek daha karmaşık işlemleri gerçekleştirebilmesi, bilgisayar donanımlarının da sürekli yenilenmesini zorunlu kılmıştır.
Bilgisayar ortamında çizim yapmayı mümkün kılan erken dönem araçlardan biri, Microsoft tarafından Windows işletim sistemine dâhil edilen Paint programıdır. Daha sonra Adobe Illustrator gibi profesyonel grafik yazılımlarının geliştirilmesiyle sayısal çizim ve illüstrasyon alanında yeni üretim olanakları ortaya çıkmıştır.
Adobe'nin farklı grafik ve görsel iletişim alanlarına yönelik geliştirdiği yazılımlar, fotoğraf düzenlemeden video üretimine kadar geniş bir uygulama alanı oluşturmuştur. Şirketin zaman içinde geliştirdiği çevrimiçi hizmetler ve eğitim platformları ise yazılım kullanımının ötesinde yeni bir dijital üretim ve paylaşım ekonomisinin oluşmasına katkı sağlamıştır.
Bilgisayar teknolojilerinin sanatsal üretimde nasıl bir ifade aracına dönüşebildiğini açıklamak amacıyla kişisel çalışmalar üzerinden örnekler değerlendirilebilir.
Bu çalışmalardan ilki, 2009 yılında Anadolu Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi İçmimarlık Bölümü'nde Faruk Atalayer'in yürüttüğü Temel Sanat Eğitimi dersi kapsamında hazırlanan “İçimdeki Korkular” başlıklı kolaj çalışmasıdır.
Çalışmada bireyin iç dünyasında oluşan korkuların görsel bir anlatıma dönüştürülmesi amaçlanmıştır. Adobe Photoshop programı kullanılarak gerçekleştirilen kolaj, bilgisayar teknolojisinin düşünsel bir ifadenin somutlaştırılmasında nasıl kullanılabileceğini göstermektedir.
Sanat eğitimimin ilk yıllarında gerçekleştirdiğim bu çalışmada, bilgisayar programının arayüzü başlangıçta yabancı ve karmaşık bir ortam olarak algılanmıştır. Bununla birlikte daha önce kullanılan Paint programından edinilen deneyimler, Photoshop'un araçlarının ve görsel simgelerinin anlaşılmasını kolaylaştırmıştır.
Bilgisayar ile kullanıcı arasında başlangıçta ortaya çıkan yabancılaşma, zaman içinde yerini keşfetme ve deneyimleme sürecine bırakmıştır. Programın sunduğu araçlar denendikçe düşünsel olarak tasarlanan imgeler sayısal ortamda biçim kazanmaya başlamıştır.
Bu deneyim, teknolojinin yaratıcı süreçte yalnızca teknik bir araç olmadığını, kullanıcı tarafından keşfedildikçe düşüncenin dışavurumunu mümkün kılan bir ifade ortamına dönüşebildiğini göstermektedir.
Bir diğer çalışma ise 2018 yılında Eskişehir Teknik Üniversitesi İçmimarlık Bölümü araştırma görevlileri tarafından düzenlenen “Boyutlararası” sergisi kapsamında hazırlanan “Çizginin Boyutu” adlı eserdir.
Bu çalışma, geleneksel çizim yöntemleriyle bilgisayar destekli üretim tekniklerinin bir arada kullanıldığı hibrit bir sanatsal üretim örneğidir. Çalışmanın temelinde, duyusal bir deneyimin çizgisel ifadeye dönüştürülmesi ve daha sonra dijital araçlar aracılığıyla farklı mekânsal boyutlara taşınması düşüncesi bulunmaktadır.
“Çizginin Boyutu” çalışması, müziğin insan bedeninde ve duygu dünyasında oluşturduğu etkilerin deneysel bir çizim yöntemiyle görünür hâle getirilmesini amaçlamaktadır.
Çalışmanın ilk aşamasında Max Richter'in On the Nature of Daylight adlı müzik eseri gözler kapalı biçimde dinlenmiştir. Dinleme sırasında müziğin oluşturduğu duygusal etkiler, eş zamanlı olarak serbest el çizimiyle ifade edilmiştir.
Bu süreçte çizgi, önceden belirlenmiş bir biçimi temsil etmekten çok, işitsel deneyimin bedende oluşturduğu duygu durumunun görsel karşılığı olarak ele alınmıştır.
İkinci aşamada ortaya çıkan çizim taranarak bilgisayar ortamına aktarılmıştır. Adobe Illustrator programı aracılığıyla çizgi sayısal olarak çoğaltılmış, ritmik bir düzen içerisinde katmanlandırılmış ve yeni bir görsel kompozisyona dönüştürülmüştür.
Bu işlem sonucunda geleneksel yöntemle oluşturulan çizgi, dijital ortamın sunduğu çoğaltma ve katmanlama teknikleriyle yeni bir biçimsel derinlik kazanmıştır.
Çalışmanın üçüncü aşamasında ise iki boyutlu çizgisel kompozisyonun fiziksel mekânda üç boyutlu bir nesneye dönüştürülmesi amaçlanmıştır. Bu doğrultuda dijital ortamda hazırlanan çizim katmanlarının cam yüzeyler üzerine lazer baskı yöntemiyle aktarılması planlanmıştır.
Bu üretim süreci, geleneksel çizim, sayısal düzenleme ve fiziksel malzeme kullanımının birbirini tamamladığı disiplinlerarası bir yaklaşımı ortaya koymaktadır.
Fotoğraf sanatı da dijital düzenleme teknikleriyle yeniden yorumlanarak farklı ifade biçimlerine dönüştürülebilmektedir.
Bu bağlamda 2019 yılında Eskişehir Teknik Üniversitesi Mimarlık ve Tasarım Fakültesi tarafından düzenlenen 29 Ekim Cumhuriyet Bayramı temalı sergi için hazırlanan çalışma, fotoğrafın dijital yöntemlerle yeniden üretilmesine örnek oluşturmaktadır.
Çalışmada, yıkılan Atatürk Kültür Merkezi'nin fotoğraf aracılığıyla anıtsallaştırılması amaçlanmıştır. Yapının yıkım sürecinde çekilen fotoğraf, Adobe Photoshop programında renk ve görüntü düzenlemelerinden geçirilmiştir.
Daha sonra Adobe Illustrator programına aktarılan görsel, farklı katmanlara ayrılarak derinlik ve hareket etkisi oluşturacak biçimde yeniden düzenlenmiştir.
Atatürk Kültür Merkezi üzerine hazırlanan çalışmada, dijital ortamda oluşturulan üç ayrı görsel katmanın farklı pleksi yüzeylere basılması ve bu yüzeylerin üst üste yerleştirilmesi planlanmıştır.
Bu yöntemle iki boyutlu fotoğrafın fiziksel derinlik kazanan, katmanlı ve anıtsal bir sanat nesnesine dönüştürülmesi hedeflenmiştir.
Çalışmanın kavramsal temelinde, yıkılmış bir yapının fotoğraf aracılığıyla yeniden görünür kılınması ve toplumsal bellekteki varlığının sanatsal bir ifadeyle sürdürülmesi düşüncesi bulunmaktadır.
Ancak serginin sanal ortamda gerçekleştirilmesi nedeniyle tasarlanan fiziksel üretim aşaması uygulanamamıştır.
Dijital teknolojilerin yaratıcı üretim süreçlerine etkisi, profesyonel grafik yazılımlarıyla sınırlı değildir. Günümüzde sosyal medya uygulamaları da bireylere duygu, düşünce ve gündelik yaşam deneyimlerini farklı görsel yöntemlerle ifade etme olanağı sağlamaktadır.
Fotoğraf paylaşımı, tipografi, ses, grafik düzenleme ve video kurgusu gibi araçlar, sosyal medya platformlarında yaratıcı anlatım biçimlerinin geliştirilmesine imkân tanımaktadır.
Bu araçlar, kullanıcıların kişisel deneyimlerini paylaşmalarının ötesinde, toplumsal eleştiri, protesto ve propaganda amacıyla da kullanılabilmektedir. Böylece gündelik iletişim için tasarlanmış bir uygulama, yaratıcı bireyin elinde sanatsal bir üretim aracına dönüşebilmektedir.
Bu duruma örnek olarak Instagram uygulamasının kendi araçları kullanılarak hazırlanan “Full HD Distopya” ve “2023 Gözlerde Işıltı Olmalı” başlıklı çalışmalar gösterilebilir.
Bu çalışmalarda uygulamanın sunduğu hazır görseller, grafik öğeler ve tipografik düzenleme araçları bir araya getirilerek düşünsel içerik taşıyan görsel kompozisyonlar oluşturulmuştur.
Sosyal medya platformunun kendi arayüzü içerisinde gerçekleştirilen bu üretimler, dijital iletişim araçlarının geleneksel kullanım amaçlarının dışına çıkarılarak yaratıcı ifade biçimlerine dönüştürülebileceğini göstermektedir.
3. SONUÇ
Endüstri 3.0 ile birlikte gelişen bilgisayar teknolojileri, akıllı telefonlar, tabletler ve yazılım sistemleri, yaratıcı düşüncenin sanatsal üretime dönüştürülmesinde yeni olanaklar ortaya çıkarmıştır.
Teknolojik araçların çeşitlenmesi, bireyin hayal gücünü farklı yöntemlerle ifade etmesini mümkün kılarken sanatın geleneksel üretim süreçlerini de dönüştürmüştür.
İnsan ile makine arasındaki etkileşim, yaratıcı üretimin önemli bileşenlerinden biri hâline gelmiştir. Bununla birlikte teknolojinin sanatsal bir ifade aracına dönüşebilmesi, sanatçının teknolojiyi yalnızca kullanmasına değil, onun sunduğu olanakları kavrayarak yaratıcı düşünce sürecine dâhil etmesine bağlıdır.
Başlangıçta belirli mesleki gereksinimleri karşılamak amacıyla geliştirilen grafik ve görsel tasarım yazılımları, sanatçılar tarafından farklı amaçlarla kullanılarak özgün üretim yöntemlerine dönüştürülebilmektedir.
Bu bağlamda teknolojik araçların tasarlanma amaçları, onların sanatsal kullanım alanlarını kesin olarak belirlememektedir. Yaratıcı birey, mevcut araçları yeniden yorumlayarak farklı düşünsel ve biçimsel üretimler gerçekleştirebilmektedir.
Dijitalleşmeyle birlikte sanatın yapım ve üretim yöntemleri değişirken geleneksel iki ve üç boyutlu sanat nesneleri sayısal ortamda yeni biçimsel ve mekânsal özellikler kazanmıştır.
Geleneksel tekniklerle dijital üretim yöntemlerinin bir arada kullanılması, hibrit sanat uygulamalarının gelişmesine olanak sağlamıştır. Bu üretim biçimlerinde fiziksel malzeme, sayısal veri ve teknolojik araçlar yaratıcı sürecin birbirini tamamlayan bileşenleri hâline gelmiştir.
İnsan ile makinenin etkileşiminden doğan dijital sanat, yaratıcı bireye farklı üretim olasılıkları sunarken sanat yapıtının fiziksel mekânla kurduğu ilişkiyi de yeniden tanımlamaktadır.
Sayısal üretimin gelişmesiyle birlikte sanatın var olduğu mekân, yalnızca fiziksel ortamla sınırlı kalmamış; dijital, sanal ve etkileşimli ortamlara doğru genişlemiştir.
Sosyal medya araçlarının gündelik yaşamın merkezine yerleşmesi ise toplumsal iletişimde yeni ifade kanallarının oluşmasını sağlamıştır. Bu uygulamalar, sundukları görsel ve işitsel araçlarla yaratıcı bireyler için erişilebilir üretim ortamlarına dönüşmüştür.
4.KAYNAKÇA
Akar, H. (2011). Popüler Kültür ve Moda . Erciyes İletişim Dergisi , 1 (1) , .Retrieved from
https:/ / dergipark.org. tr/tr/pub/ erciyesiletisim/issue/5860/77573
Akten, E.Z (2008), Gelişen eknolojilerin Dij}tal Sanat Alanında Oluşturduğu Yeni Temalar
ve Mimarlığa Katkıları, Istanbul Teknik Universitesi, Tez (Yüksek Lisans), Fen Bilimleri
Enstitüsü.
Akblut, D. (2018). Dijital Çağda Sanatın ve Sanatçının Konumu . İnönü Üniversitesi Sanat
ve Tasarım Dergisi , 8 (17) , 117-123 . DOI: 10.16950/iuj<!-d.449731 ..
Akkoyun, B. & Dulkadir, 1?- (2013). Bilişim Teknolojilerinin Işletme Performansı __ Uzerine
Etkileri ve Gaziantep ilinde Tekstil Sektöründe Bir Araştırma . Gümüşhane Universitesi Sosyal Bilimler Dergisi , 4 (7) ,. Retrieved from https://dergipark.org.tr/tr/pub/ gıımus/issue/7516/99051 .. .
Ata, A. , Uçan, B. Şı Bilsel, Ç. (2015). Dijital Sanat Uygulamaları Uzerine Bir Inceleme .
Istanbul Aydın Universitesi Dergisi , 7 (26) , 1-14 . Retrieved from https:// dergipark. org.tr/tr/pub/iaud/issue/30074/324618
Atalayer, F. (1996). "Yaratıcılıkta Teknik ve Teknolojinin Gerekliliği" Tasarım Teorisi No
tarına Ek.
Arslan, C. (2018). Dijital Yeniden Üretim Çağında Sanat Eseri: "Aura" Kavramının Dijital
Sanat Bağlamında Yeniden Değerlendirilmesi . Art-Sanat Dergisi , (9) , 405-413 . Ret
rieved from https:/ / dergipark.org. tr/tr/pub/iuarts/issue/ 4 7878/604 7 40
Avcı, E. (2020). Dijital Çağda Kompozit Portreler . Art-e Sanat Dergisi , 13 (25) , 211-227 .
DOI: 10.21602/sduarte.627676
Avcı Tuğal, S. (2018). 21.Yüzyıl Çağdaş Sanat Önermesi Olarak Peter Greenaway'in Last
Supper Dijital Video Enstalasyonu. Art-Sanat Dergisi , (9) , 415-426 . Retrieved from
https:// dergipark.org.tr/tr/pub/iuarts/issue/4 7878/604 752__ . . Baudalaire, C (2014). Modern Hayatın Ressamı. (Çev. Lale Arslan Ozcan). Istanbul, Iletişim
Yayınları. .
Benjamirı, W (2016). Pasajlar. (Çev. Ahmet Cemal). Istanbul,_ Yapı Krecli Yayınları. Cengiz, __ O. Cengiz, c;. (2022). Sanatın Yeni Teknolojisi NFT üzgün ve Ozgür mü? Hacette
pe Universitesi Iletişim Fakültesi Kültürel Çalışmalar Dergisi. 9(1): 52-72.
Debord, G. (Producer) Debord, G. (Director). (1974). La SacieteduSpactacle. Star Films. Elitsoy, Z.A. (2008), Toplumsal Dönüşümler Bağlamında Teknoloji-S,mat İlişkisi ve Bili
şim Teknolojfü;rinin Estetik ve Yaratıcılığa Etkilerinin Algılanışı Uzerine Bir Araştırma, Marmara Universitesi, Tez (Yüksek Lisans) Sosyal Bilimler Enstitüsü.
Güngör, T. (2019). Dijital Sanatta Metafizik: Temsil Kurgu ve Gerçekliğe Bakış, Erciyes
Universitesi, Tez (Yüksek Lisans), Güzel Sanatlar Enstitüsü, Resim Ana Sanat Dalı. Gök, M. & Aydın, S. (2020). Gündelik Hayat Bağlamında Dönüşen Sanat, Siirt Üniver
sitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi , 8 (15) , 229-246 . Retrieved from https:// dergipark.org.tr/tr/pub/susbid/issue/54983/732911
Gökçen, Ş. (2018). Kamusal Sanat Ve Kültür Eksenli Kentsel Dönüşüm. Uluslararası Di
siplinlerarası ve Kültürlerarası Sanat , 3 (5) , 0-0 . Retrieved from https:/ / dergipark. org.tr/tr/pub/ijiia/issue/43126/522662
Kaptan, B.B. (2003). 20. Yüzyıldaki_:roplumsal Değişimler Paralelinde Iç Mekan Tasarımı
Eğitiminin Gelişimi, Hac_ettepe Universitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
Kayıhan, B. ":pijital MedY.a Ile Sanatın Dönüşü111ü: Çağdaş Sanatçıların Instagram Pay
laşımları Uzerine Bir Inceleme". Akademik Incelemeler Dergisi 16 / 1 (Nisan 2021):
1-25 . https:/ /doi.org/10.1750/akademikincelemeler.838162 ..
Kırbaş, H. (2021) Dijital Sanatta Imgenin Feneomenoljik Yapısı, Hacettepe Universitesi,
Tez (Yüksk Lisans), Güzel Sanatlar Enstitüsü. Resim Anasanat Dalı
King, B. (2016) Arttınlmış Gerçeklik, Akıllı Dünyada Yaşam, İstanbul, Maltepe Üniversitesi
Kitapları.
Kuruüzümcü, R. (2010). Bir Dijital Ortam Ve Sanat Formu Olarak Sanal Gerçeklik. Sanat
Dergisi , O (12) , 93-96 . Retrieved from https://dergipark.org.tr/tr/pub/ataunigsfd/ issue/2600/33460
Koç, R. (2022). Dijitalleşen Kültür Ya Da Kültürün Dijitalleşmesi: Dijital Kültür Kav
ramı. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi , 15 (38) , 500-513 . DOI: 10.12981/mahder.1112610
Lefebvre, (2014), Mekanın Üretimi, İstanbul, Sel Yayıncılık
Sayılgan, O. (2019). Bir Sanat Formu Olarak Dijital Oyun . Sanat ve Tasarım Dergisi , 9 (2),
322-339 . DOI: 10.20488/sanattasarim.691266
Şahin, S. (2016). Dijital Çağ ve Sanatta Yarattığı Dönüşümler . Görünüm , 1 (1) , 38-49 .
Retrieved from https://dergipark.org.tr/tr/pub/gorunum/is.ue/22994/245938
Tekin Bender, M. (2014). Yaratıcılık, Kişilik ve Sanatsal Yaratma Uzerine, Erciyes Sanat,, O
(1) ,Retrieved from https:// dergipark_.org. tr/tr/pub/ erciyessanat/isue/5874/77743 Tire, S.(2018) Sanat ve Dijital Teknoloji Ilişkisinde Resim, Çukurova Universitesi, Sosyal
Bilimler Enstitüsü, Sanat ve Tasarım Ana Sanat Dalı, Sanatta Yeterlilik Tezi
Toprak, A. (2920). Yapay Zeka.Algoritmalarının Dijital Enstalasyona Dönüşmesi. Ege Üni
Hatipler, M. (2017). Postmodernizm, Tüketim, Popüler Kültür ve Medya . Bilgi Sosyal Bi
versitesi Iletişim Fakültesi Yeni Düşünceler Hakemli E-Dergisi , (14) , 47-59 . Retrie
ved from https:// dergipark.org.tr/tr/pub/ euify?hed/issue/58510/808856 .
Onur, D. & Zorlu, T. (2017). Yaratıcılık Kavramı ile Ilişkili Kuramsal Yaklaşımlar . Insan ve
Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi , 6 (3) , 1535-1552 . Retrieved from https://
dergipark.org.tr/tr/pub/itobiad/issue/30065/310394 .. Yurdabak, M. K. (2022). Nft: Dijital Sanatta Yeni Bir Perspektif Ve Getirdiği Fırsatlar Uze
rine Bir Derleme. Nişantaşı Universitesi Sosyal Bilimler Dergisi , 10 (1) , 143-153 . DOI: 10.52122/nisantasisbd.1107687
imde “iş gücü”ne eklenmesi ile icat edilen seri üretim bandı üretime hız kazandırmıştır. Endüstrileşmenin hız kazandığı bu dönemde üretimde yeni yöntemler ve teknikler ortaya çıkmıştır. Sanat-Zanaat arasındaki ayrımın giderek keskinleştiği bu dönemde sanat tanımı “ürün-üretim” temelinde biçimlenirken sanatın geleceğini etkileyecek ve geleceğini alt sanat dallarının oluşmasına imkân sağlayacak “tasarım” olgusunun tohumları atılmıştır. Bu dönemde sanat, ağırlıklı olarak Modernizm düşüncesi üzerinden şekil almasına karşın, Marksist-Sosyalist düşünceyle birlikte “eleştirel düşünce”nin de etkisi altında kalmıştır.
olgusu mekânın Tarihsel süreçte kavramsal olarak “sanat” döneminin içinde bulunduğu sosyal, siyasal, kültürel ve bilimsel gelişmelere bağlı olarak farklı tanımlamalarla ele alınmıştır. “Sanat” tanımı ve “sanat olma” durumu ise tarih boyunca toplumsal mekânda entelektüel bir tartışma zemini oluşturmuştur. Tarihte yaşanan siyasal gelişmeler ve toplumsal olaylar insanlığın gelişim çizgisine yön verirken, siyasal ve toplumsal olaylar sonucunda ortaya çıkan kültür kodları ise “kamusal” mekânı şekillendirmiştir. “Sanat” ise döneminin içinde bulunduğu kültürel kodlar altında yeni açılımlarla tarihsel gelişimine devam etmiştir. Bilimsel keşifler sonucunda ortaya çıkan bilgi sanatı da etkilediği gibi bilginin üretiminden ortaya çıkan yeni buluşlar ve icatlar sanata şekil vermiştir. Mekânın keşfi ile başlayan endüstrileşme ile “modern toplum”un temeli oluşmuş, toplum içgüdü-dürtü ekseninde yeniden şekillenmiştir. Endüstrileşmeyle birlikte teknik bilgi üretimi hız kazanırken üretimdeki ürün çeşitliliği hızla artmıştır. Öte yandan işgücü temelinde belirginleşen sınıfsal ayrımlar üzerinde artan baskılar ve emeğin paylaşımındaki dengesizlik Marksist felsefenin doğuşunu beraberinde getirmiştir. Bu süreçte sanat düşüncesi hem “modern” toplumun geleceği üzerine şekillenirken hem de Marksist düşünce üzerinden yeni açılımlar kazanmıştır. Endüstrileşme aynı zamanda Sanat-Zanaat kavramlarını tartışmalı zeminine taşımıştır. tüketimi işlevlendirirken ve yapılandıran bir olgudur” (Lefebvre, 2014). Sanat ve sanatın gelişimi döneminin içinde bulunduğu sosyopolitik, sosyokültürel, sosyoekonomik zemininden bağımsız düşünülemeyeceği gibi “toplumsal kodların” üretim ve “kültürel zemin” oluşturan toplumsal üretim ilişkileri ile de ilişkilidir. Ancak, sanat düşüncesinin ve “sanat yapıtı” olgusunun döneminin içinde bulunduğu “üretilmiş olan” baskın kültür kodlarının etkisinde kaldığı da gözden önünde bulundurulmalıdır. Yeni fiziksel araçlar, yeni teknolojiler sanatçılara düşüncelerini ifade etme biçimi olarak farklı imkânlar sunarken, siyasal gelişmelerin yarattığı toplumsal olaylar ve bölünmeler de farklı düşünsel zeminler hazırlamıştır. Bu nedenle sanat toplumdan, bilimden, siyasetten ve döneminin oluşturduğu baskın kültürden bağımsız düşünülmemelidir. Neyin sanat, neyin sanat eseri olduğu olgusu da tarih boyunca “baskın kültür”ün çizdiği kalıplarda sınırlandırılmaya çalışılmıştır. Ancak sanat tarihi göstermiştir ki özgün olan, “yeni” araçlar ve araçların yarattığı düşünsel zeminler ortaya konulan, “aykırı” sanat yapıtları tarih boyunca sanatın öncüsü olmuş ve sanat tarihine yön vermiştir.
Mağara duvarlarına günlük yaşantılarını, korkularını, hayallerini çizerek kendini ifade etmeye başlayan insan, günümüzde icat ettiği sanal gerçeklik gözlükleriyle sanal ortamda; akıllı cep telefonu, bilgisayar gibi teknolojilerin sunduğu yazılım ve yaratıcı araçlarıyla; elektronik ortamlarda, yapay zekâ, robotik araçlarıyla, veri ortamında ifade etmeye, ifade yöntemleri geliştirmeye devam etmektedir. İnsan hayal kurduğu sürece yaratıcı düşünmeye devam edecek, gelecekte de yeni teknolojilerle yeni ifade biçimleri geliştirmeyi sürdürecektir.
olgusu mekânın üretiminde tüketimi işlevlendirirken ve yapılandıran bir olgudur” (Lefebvre, 2014). Sanat ve sanatın gelişimi döneminin içinde bulunduğu sosyopolitik, sosyokültürel, sosyoekonomik zemininden bağımsız düşünülemeyeceği gibi “toplumsal kodların” üretim ve “kültürel zemin” oluşturan toplumsal üretim ilişkileri ile de ilişkilidir. Ancak, sanat düşüncesinin ve “sanat yapıtı” olgusunun döneminin içinde bulunduğu “üretilmiş olan” baskın kültür kodlarının etkisinde kaldığı da gözden önünde bulundurulmalıdır. Yeni fiziksel araçlar, yeni teknolojiler sanatçılara düşüncelerini ifade etme biçimi olarak farklı imkânlar sunarken, siyasal gelişmelerin yarattığı toplumsal olaylar ve bölünmeler de farklı düşünsel zeminler hazırlamıştır. Bu nedenle sanat toplumdan, bilimden, siyasetten ve döneminin oluşturduğu baskın kültürden bağımsız düşünülmemelidir. Neyin sanat, neyin sanat eseri olduğu olgusu da tarih boyunca “baskın kültür”ün çizdiği kalıplarda sınırlandırılmaya çalışılmıştır. Ancak sanat tarihi göstermiştir ki özgün olan, “yeni” araçlar ve araçların yarattığı düşünsel zeminler ortaya konulan, “aykırı” sanat yapıtları tarih boyunca sanatın öncüsü olmuş ve sanat tarihine yön vermiştir.
Mağara duvarlarına günlük yaşantılarını, korkularını, hayallerini çizerek kendini ifade etmeye başlayan insan, günümüzde icat ettiği sanal gerçeklik gözlükleriyle sanal ortamda; akıllı cep telefonu, bilgisayar gibi teknolojilerin sunduğu yazılım ve yaratıcı araçlarıyla; elektronik ortamlarda, yapay zekâ, robotik araçlarıyla, veri ortamında ifade etmeye, ifade yöntemleri geliştirmeye devam etmektedir. İnsan hayal kurduğu sürece yaratıcı düşünmeye devam edecek, gelecekte de yeni teknolojilerle yeni ifade biçimleri geliştirmeyi sürdürecektir.
Yorumlar