SUÇUN İCADI VE TOPLUMSAL İNŞASI: SUÇ ÜZERİNE BİREY, TOPLUM, CİNSİYET VE MEKÂN TEMELİNDE BİR SORGULAMA

Mehmet Alhan - @mutlakmesele

---

Türkiye’de LGBTİ+ bireylere yönelik giderek sertleşen ayrımcı söylem ve politikalarla birlikte, eşcinsellik, ikili toplumsal cinsiyet sistemi ve heteronormatif değerler üzerinden suç olarak tanımlanmaya çalışılıyor. Bu süreçte, geleneksel toplumsal cinsiyet rollerine uymayan kimlik ve yaşam biçimlerinin “müstehcenlik” kavramı kapsamında değerlendirilerek kriminalize edilmesine hukuki bir zemin oluşturulması hedefleniyor.

“Ailem Güvende” adı altında gerçekleştirilen “operasyonlarla”, toplumsal önyargılar ve geleneksel ahlaki normlar, aile kurumunun korunması söylemi üzerinden meşrulaştırılmaya çalışılıyor. Bu süreçte LGBTİ+ kimlikler, heteronormatif toplumsal cinsiyet anlayışı temelinde hukuki yaptırımların konusu hâline getirilmeye çalışılıyor.

“Müstehcenlik” kavramı üzerinden toplumsal ve kamusal alanda yeni suç tanımları oluşturulmasına yönelik bu yaklaşım, yalnızca bireysel hak ve özgürlükleri değil; toplumsal çeşitliliği, temel insan haklarını ve eşit yurttaşlık ilkesini de tehdit eden bir dışlama mekanizmasına dönüşme riski taşıyor. Hukuki meşruiyet ve etik ilkeler açısından sorunlar barındıran bu suçlaştırma anlayışı, nefret söylemini meşrulaştırma, ayrımcılığı derinleştirme ve nefret suçlarının artmasına zemin hazırlama potansiyeli taşıyor.

Bu çerçevede suç, yalnızca hukuki bir kategori olarak tanımlanmıyor; toplumsal önyargılar ve iktidar ilişkileri üzerinden inşa edilerek gündelik yaşam içerisinde toplumsal bir üretim biçimine dönüşüyor. Toplumsal normların bireyler tarafından içselleştirilmesi, yalnızca davranış biçimlerini değil, hangi davranışların sapkınlık veya suç olarak algılanacağını da şekillendiriyor.

Cinsiyet, cinsellik ve cinsel yönelim çerçevesinde “sapkınlık” kavramını Howard Becker’ın etiketleme kuramı üzerinden değerlendirildiğinde, suçun siyasal inşası sosyolojik bir sorgulama alanına yerleşir. Becker’a göre sapkınlık, yalnızca bireyin gerçekleştirdiği davranışın kendisinden kaynaklanmaz; toplumsal grupların oluşturduğu kuralların belirli bireylere ve davranışlara uygulanması sonucunda ortaya çıkar. Bu bağlamda bir davranışın sapkın olarak tanımlanması, davranışın niteliği kadar onu tanımlayan toplumsal normlar, kurumsal mekanizmalar ve güç ilişkileriyle de bağlantılıdır. Toplumsal cinsiyet kimliklerinin ve cinsel yönelimlerin geleneksel ahlaki değerler üzerinden sapkınlıkla ilişkilendirilmesi, belirli bireylerin toplumsal olarak etiketlenmesine ve dışlanmasına neden olabilir. Böylece suçun icadı ve toplumsal üretimi, yalnızca hukuki bir tanımlama süreci olmaktan çıkarak hangi kimliklerin ve yaşam biçimlerinin toplumsal olarak kabul edilebilir olmasından daha da tehlikeli olarak hangilerinin var olma ve yaşama hakkına sahip olacağına karar veren bir iktidar aracına dönüşmesidir.

Suç ve suç işleme olgularının cinsiyet ve cinsel yönelim temeline indirgenmesi, ikili toplumsal cinsiyet sistemi ve heteronormatif değerler üzerinden şekillenen suçlaştırma anlayışını âdeta Pandora’nın kutusuna dönüştürüyor. Böylece suç kavramı, toplumsal cinsiyet kimlikleri ve cinsel yönelimler üzerinden yeniden tanımlanarak sınırları belirsiz, yoruma açık ve giderek genişleyebilen bir söylem alanına dönüşme riski taşıyor.

Toplumsal düzlemde suçu ve suç işleme davranışını Pierre Bourdieu’nün habitus kavramı üzerinden ele aldığımızda ise bireysel ve toplumsal davranış kalıplarının birey–toplum–mekân etkileşimi içerisinde şekillendiği söylenebilir. Suç olgusu, bireyin davranışlarını şekillendiren toplumsal koşullardan, kültürel kodlardan ve gündelik yaşam pratiklerinden bağımsız düşünülemez. Bu bağlamda suç işleme davranışı, yalnızca bireysel tercihler üzerinden değil; toplumsal yaşam içerisinde öğrenilen, içselleştirilen ve yeniden üretilen davranış eğilimleriyle ilişkili olarak da değerlendirilebilir. Benzer şekilde, belirli kimliklerin ve davranışların suç ya da sapkınlık olarak algılanması da toplumsal normların bireyler tarafından içselleştirilmesiyle ilişkilidir. Böylece suçun hem davranışsal hem de kavramsal boyutu, toplumsal ve mekânsal üretim süreçleri içerisinde anlam kazanır. Mekanın yeniden üretim sürecidir.

Mekan toplumsal ilişkilerin gerçekleştiği edilgen bir zemin değil; ekonomik, siyasal ve kültürel ilişkiler aracılığıyla üretilen ve bu ilişkilerin yeniden üretimine katılan toplumsal bir üretim biçimidir. Bu bağlamda suçun tanımlanması ve belirli kimliklerin sapkınlıkla ilişkilendirilmesi, yalnızca hukuki ve söylemsel düzeyde değil, kamusal mekânın kullanımını, erişilebilirliğini ve görünürlüğünü düzenleyen pratikler üzerinden de değerlendirmek gerekir. Toplumsal cinsiyet kimliklerinin ve cinsel yönelimlerin heteronormatif normlar aracılığıyla denetlenmesi, hangi bireylerin kamusal mekânda görünür olabileceğine, hangi davranışların meşru kabul edileceğine ve kimlerin mekânsal dışlanmayla karşılaşabileceğine ilişkin sınırların yeniden üretilmesine zemin hazırlar. Böylece suçlaştırma, yalnızca bireylerin davranışlarını ve kimliklerini değil, toplumsal ilişkilerin gerçekleştiği mekânların kullanım biçimlerini de etkileyen bir iktidar pratiğine dönüşür. Bu açıdan mekân, suçun toplumsal inşasının yalnızca gerçekleştiği yer değil, aynı zamanda bu inşa sürecinin etkilerinin somutlaştığı ve toplumsal eşitsizliklerin yeniden üretilebildiği bir alan hâline gelir.

Suçun toplumsal ve siyasal üretimi, aynı zamanda toplumsal çürümenin bir sonucudur. Toplumsal çürüme, yalnızca suçun normalleşmesiyle değil, suç ile suç olmayan arasındaki kavramsal sınırların toplumsal ve siyasal söylemlerin kesişiminde belirsizleşmesiyle de ilişkilidir. Bu bağlamda suç;  birey–toplum–mekân ilişkisi içerisinde hem üretilen hem de toplumsal yapıyı yeniden şekillendirerek kendisini yeniden üreten döngüsel bir mekanizmaya dönüşür. Gündelik yaşamda kadın cinayetlerinden nefret cinayetlerine, cinsel suçlardan toplumsal şiddete, dolandırıcılıktan yolsuzluğa kadar pek çok suç biçiminin sıradanlaşması ve normalleşmesi, bu döngüsel mekanizmanın somut örnekleri arasında değerlendirilebilir.

Bu çerçevede suçun siyasal olarak tanımlanması, üretilmesi ve araçsallaştırılması, ekonomik ve siyasal ilişkileri etkilediği gibi toplumsal mekânı da yeniden şekillendiriyor. Belediye başkanlarının parti değiştirmelerinin siyasal temsil ve etik sorumluluk açısından yarattığı tartışmalardan tutun vatandaşların birikimlerini kaybetmesine yol açan ve yatırım fonlarının yönetimi, denetimi ile hukuki sorumlulukları konusunda soru işaretleri doğuran finansal krizlere kadar uzanan çeşitli gelişmeler, hukuki sorumluluk ile toplumsal meşruiyet arasındaki ilişkinin sorgulanmasına neden oluyor. Bu örnekler, doğrudan suç teşkil edip etmediklerinden bağımsız olarak, siyasal ilişkilerin, ekonomik çıkarların ve etik değerlendirmelerin toplumsal algıda nasıl iç içe geçebildiğini gösteriyor. Hukuki sorumluluk ile etik sorumluluk arasındaki ayrımın belirsizleşmesi ise toplumsal güven ilişkilerinin zayıflamasına ve siyasal ve ekonomik ilişkilerin yeniden şekillenmesine zemin hazırlıyor.

Benzer biçimde, “müstehcenlik” kavramının ise toplumsal cinsiyet kimlikleri ve cinsel yönelimler üzerinden siyasal bir suçlaştırma aracına dönüştürülmesi, heteronormatif değerlerin hukuki alanda belirleyici hâle gelmesine zemin hazırlıyor. Örneğin Mabel Matiz’e karşı açılan davalarda olduğu gibi, LGBTİ+ bireylerin kamusal alanda kimliklerini görünür kılmalarının, kültürel ve sanatsal etkinliklerde temsil edilmelerinin veya toplumsal hak taleplerini dile getirmelerinin genel ahlak ve aile değerleri gerekçe gösterilerek sınırlandırılması, bu mekanizmanın nasıl işleyebileceğini somutlaştırıyor.

Bu süreç, aynı zamanda neyin “erkeksi” veya “kadınsı” olarak kabul edileceğine ilişkin toplumsal sınırların siyasal ve hukuki müdahalelerle yeniden çizilmesine yol açıyor. İkili toplumsal cinsiyet sistemini ve heteronormatif değerleri esas alan bu yaklaşım, yalnızca cinsiyet kimliklerini ve cinsel yönelimleri değil, bireylerin görünüşlerini, davranışlarını, ifade biçimlerini ve kamusal alandaki varoluşlarını da normatif bir denetimin konusu hâline getiriyor. Böylece toplumsal cinsiyet rollerine ilişkin kültürel kabuller, hukuki yaptırımlara dayanak oluşturabilecek ölçütlere dönüşürken, bu normların dışında kalan birey ve davranışların hangi gerekçelerle suçlaştırılabileceğine ilişkin sınırlar giderek belirsizleşiyor. Bu belirsizlik, yalnızca LGBTİ+ bireyleri değil, yerleşik cinsiyet kalıplarına uymayan tüm bireyleri potansiyel bir dışlama ve suçlaştırma mekanizmasıyla karşı karşıya bırakma riski taşıyor.

Sonuç olarak suçun toplumsal ve siyasal olarak inşa edilmesi, yalnızca hangi davranışların hukuken yasaklanacağını belirleyen bir süreç değil; aynı zamanda toplumsal normların, bireysel kimliklerin ve kamusal mekândaki varoluş biçimlerinin yeniden tanımlanmasına yönelik bir iktidar pratiği olarak karşımıza çıkıyor. Kültürel ve ahlaki kabullerin hukuki ölçütlere dönüştürülmesi, suç ile suç olmayan arasındaki sınırların öngörülebilirliğini zayıflatarak hukukun eşitlik, nesnellik ve hukuki belirlilik ilkelerini aşındırma riski taşıyor. Bu süreçte suçlaştırma, belirli davranışların hukuki denetimiyle sınırlı kalmayıp toplumsal cinsiyet rollerinin yeniden üretilmesine, farklı kimliklerin kamusal görünürlüğünün sınırlandırılmasına ve toplumsal dışlanmanın kurumsallaşmasına zemin hazırlıyor. Böylece suçun icadı, yalnızca hukuki bir tanımlama meselesi olmaktan çıkarak birey, toplum, cinsiyet ve mekân arasındaki ilişkilerin siyasal iktidar ve toplumsal normlar aracılığıyla yeniden düzenlenmesi sorunsalına dönüşüyor. Suçun siyasal olarak icat edilmesi, toplumsal ve kamusal alanda tehlikeli ve kırılgan bir zemin yaratırken, suçun toplumsal ilişkiler içerisinde yeniden tanımlanmasına, inşa edilmesine ve üretilmesine yol açıyor.

*Metnin redaksiyonunda yapay zeka desteği kullanılmışıtır.

KAYNAKÇA

Becker, H. S. (2017). Hariciler (Outsiders): Bir sapkınlık sosyolojisi çalışması. Heretik Yayıncılık.

Bourdieu, P. (1995). Pratik nedenler: Eylem kuramı üzerine (H. Tufan, Çev.). Kesit Yayıncılık.

Lefebvre, H. (2014). Mekânın üretimi (I. Ergüden, Çev.). Sel Yayıncılık.